Warm water besparen: waar het verbruik zit en wat echt helpt

Dit artikel gaat over het verbruik van warm tapwater in een woning: waar het heen gaat, wat het kost, en welke maatregelen effect hebben. Het gaat over de douche, de keuken, de wastafel en het bad, over de leidingen ertussen, en over de instelling van het toestel dat het water verwarmt.

Het is bedoeld voor de bewoner die zijn energierekening wil verlagen zonder grote verbouwing, voor de eigenaar die een verduurzamingsplan maakt, en voor de VvE die bij collectieve installaties overweegt in te grijpen.

Wat er niet in staat: hoe je een warmtepomp of boiler kiest en hoe je een douche-wtw plaatst. Legionella is wel de grens die alle besparing begrenst: zolang je een voorraadvat hebt, kun je de temperatuur niet zomaar verlagen.

Warm water kost energie volgens één rekenregel: een kubieke meter water vijftig graden opwarmen kost ongeveer 58 kilowattuur. Elke besparing grijpt aan op een van drie factoren: minder liters, een kleiner temperatuurverschil, of minder verlies onderweg.

Minder liters is de sterkste knop. Het debiet van de douchekop en de duur vermenigvuldigen zich met elkaar. Een oude regendouche kan twaalf tot zestien liter per minuut geven, een zuinige kop zit op zes tot zeven liter en voelt bij een goede straalvorm nauwelijks anders. Bij een gezin van vier scheelt een zuinige kop plus twee minuten korter al gauw 30 tot 50 kubieke meter warm water per jaar.

Het temperatuurverschil zit grotendeels vast: je doucht op 38 graden. Wat je wel verandert is de temperatuur waarop water wordt bewaard. Een boiler op tachtig graden verliest meer aan de omgeving en je mengt het meeste er toch weer uit.

Het derde punt is het verlies onderweg, en dat ziet niemand. Een ongeïsoleerde warmwaterleiding van twintig meter door een onverwarmde kruipruimte staat het hele jaar warmte af. Erger is de leidinginhoud die na elke tapbeurt in de buis blijft staan en afkoelt: bij een lange route naar de badkamer één tot drie liter per beurt, verwarmd en nooit gebruikt. Bij een circulatieleiding, gebruikelijk in wooncomplexen, pompt een pomp continu warm water rond; dat comfort kost het hele jaar warmte.

Tot slot de opwekking. Een cv-ketel in comfortstand houdt zijn voorraad warm, ook om vier uur 's nachts. Een warmtepompboiler haalt de warmte uit de lucht en gebruikt voor dezelfde liters ongeveer een derde van de energie van een elektrische boiler.

Een hoog verbruik herken je aan de waterrekening. Deel het jaarverbruik in kubieke meters door het aantal bewoners en door 365. Boven de 140 liter per persoon per dag zit er ruimte; onder de 100 liter ben je al zuinig.

Meet daarna de douche. Houd een emmer van tien liter onder de douchekop en klok hoe lang het duurt tot hij vol is. Dertig seconden betekent twintig liter per minuut, honderd seconden zes liter per minuut. Dat ene getal verklaart het grootste deel van het verschil tussen twee huishoudens van gelijke omvang.

Herken de wachttijd. Zet de verste kraan open en tel de seconden tot het water warm is. Meer dan twintig tot dertig seconden wijst op een lange of te dikke leiding. Vang het water op; dat is de leidinginhoud die na elke tapbeurt koud wordt.

Voel aan de leidingen. Een warmwaterleiding die in meterkast, kruipruimte of kast warm aanvoelt en niet geïsoleerd is, staat warmte af waar je die niet nodig hebt.

Kijk tot slot naar de instellingen. Staat de ketel in comfortstand of ecostand? Op welke temperatuur staat de boiler? Draait de circulatiepomp dag en nacht? Drie schakelaars die geen euro kosten.

Zelf doen: het debiet van de douchekop meten met een emmer en een klok, en de kop vervangen als hij boven de acht liter per minuut zit. Kies een kop met een goede straalvorm; een zuinige kop die als motregen aanvoelt, gaat er binnen een maand weer af.

Ook zelf: doorstroombegrenzers in de aansluiting van wastafel- en keukenkraan plaatsen, een tijdschakelaar op de circulatiepomp zetten, de ketel van comfortstand naar ecostand zetten, en de bereikbare warmwaterleidingen isoleren met schaaldelen.

Ook zelf: bijhouden wat het oplevert. Noteer de meterstand van de watermeter en van gas of elektriciteit op de dag dat je een maatregel neemt. Zonder dat nulpunt weet je over een jaar niet wat de maatregel deed.

Niet zelf: de temperatuur van een boiler of collectieve installatie verlagen zonder te weten wat de legionellagrens is. Ook niet zelf: een douche-wtw plaatsen als de doucheafvoer daarvoor open moet; dat is werk aan de afvoer en de koudwaterleiding, met een afschot dat moet kloppen.

Twijfelgeval: het verleggen van een warmwaterleiding. Te doen voor een geoefende klusser, maar de leiding moet geïsoleerd, gebeugeld en afgeperst worden. Laat het afpersen door een installateur doen.

De belangrijkste regel aan de warmwaterkant gaat niet over energie maar over gezondheid. Legionella groeit in stilstaand water tussen ongeveer 25 en 45 graden. Daarom geldt voor een voorraadvat het uitgangspunt dat het water op minstens 60 graden wordt gehouden en dat het vat regelmatig volledig op temperatuur komt. Bij een doorstroomtoestel zonder voorraad speelt dat veel minder.

Voor woningen geldt een zorgplicht; voor gebouwen met een verhoogd risico gelden strengere regels uit het Drinkwaterbesluit met een beheersplan en periodieke monsters. Een gewone woning valt daar niet onder, een wooncomplex met een collectieve installatie kan er wel onder vallen.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving onder de Omgevingswet, de opvolger van het Bouwbesluit 2012, stelt eisen aan de drinkwaterinstallatie zelf: aan materialen, aan bescherming tegen terugstroming en aan de temperatuur aan het tappunt om verbranding te voorkomen. Bij bad en douche wordt daarom met een thermostatische mengkraan gewerkt.

Voor nieuwbouw telt het warmtapwatersysteem mee in de energieprestatie. Een korte leidingroute, geïsoleerde leidingen en warmteterugwinning uit douchewater verbeteren die score. Dat is een reden waarom een douche-wtw in nieuwbouw bijna standaard is en in bestaande bouw zelden zit.

Bij verhuur is een installatie die geen behoorlijke warmwatervoorziening levert een gebrek dat de verhuurder moet verhelpen.