De bloemkoolwoning, 1975 tot 1990

Waaraan je het herkent

Een woonerf met klinkerbestrating, drempels, bloembakken, parkeerkoffers en huisnummers die niet in een logische rij lopen. Auto's staan geclusterd, de voordeur ligt aan een pad en niet aan de rijbaan.

Een voorgevel die per woning verspringt, met schuine hoeken van vijfenveertig graden, erkers en een entree die is teruggelegd onder een luifel. Twee identieke woningen naast elkaar staan zelden helemaal in dezelfde lijn.

Een flauw hellend zadeldak of lessenaarsdak, soms met een deel plat, en dakvlakken die met de woningen mee verspringen. Dakkapellen zitten meestal aan de achterzijde en zijn vaak van hout met een plat dakje.

Metselwerk in bruine, donkerrode of grijsbruine baksteen, met houten of kunststof betimmering onder de ramen en in de gevelvelden. Aan de straatzijde kleine ramen, aan de tuinzijde grote puien.

Een berging of schuur aan het pad, soms een carport, en achtertuinen die met een schutting aan het openbaar groen grenzen. De schuurdaken zijn plat of licht hellend en dragen in veel gevallen nog golfplaat.

Binnen een indeling met split-levels of halve trapjes, schuine wanden, een hal met veel deuren en een woonkamer die om een hoek loopt. Er zit weinig rechte muur waar een kast tegenaan past.

Een inpandige badkamer zonder raam, meestal op de verdieping tussen de slaapkamers, met een afzuigventiel als enige route naar buiten. Op zolder een vlizotrap of een vaste trap, met een dakraam en een opstelplaats voor de wasmachine.

Hoe het is gebouwd

Een spouwmuur met een binnenblad van kalkzandsteen of beton en een buitenblad van baksteen, met isolatie in de spouw. Die isolatie is twee tot vier centimeter minerale wol of gespoten materiaal en soms alleen een gedeeltelijke vulling. Naar de maatstaf van toen was dat een sprong vooruit, naar de maatstaf van nu is het een kwart van wat gebruikelijk is.

Vloeren van betonnen kanaalplaten of geprefabriceerde ribbenvloeren op een kruipruimte, met een cementdekvloer erop. De begane grondvloer is bij een deel van de woningen al vanaf de bouw geïsoleerd, bij een ander deel niet, en dat verschilt binnen dezelfde straat.

Een houten kapconstructie met sporen of gordingen, met isolatiedekens van vier tot acht centimeter tussen of onder de sporen en een plaat of schroten als afwerking. Een doorlopende dampremmende laag ontbreekt meestal, en waar er een folie zit, is die onderbroken bij de dakramen en de nokaansluiting.

Dubbel glas in houten kozijnen, soms hardhout en soms zachthout met een dekkende verflaag. Dat glas is dubbel maar geen HR-glas: geen coating, geen gasvulling, en een isolatiewaarde die op de helft ligt van modern HR++.

Een cv-ketel met radiatoren, inmiddels de tweede of derde ketel. De radiatoren zijn bij dit type doorgaans ruim genoeg bemeten voor een lagere aanvoertemperatuur, omdat ze zijn berekend op een woning met minder isolatie dan er nu in zit.

Mechanische afzuiging met natuurlijke toevoer, vanaf deze periode standaard: een box op zolder, kanalen naar keuken, badkamer en toilet, en roosters in de kozijnen voor de toevoer. De box heeft drie standen en een schakelaar in de keuken.

Asbestcement komt in deze periode nog voor, tot het verbod van 1993: golfplaten op de schuur, een standleiding of rioolbuis, een vensterbank of een plaat achter de meterkast. Het is bijna altijd hechtgebonden materiaal, wat het minder risicovol maakt maar niet vrijblijvend.

Veel aansluitingen als gevolg van de vorm. Elke verspringing, elke schuine hoek, elke erker en elke luifel is een naad tussen twee constructiedelen, en elke naad is een plek waar lucht en warmte weglekken.

Wat er kenmerkend misgaat

De vormfactor. Bij hetzelfde isolatieniveau verliest een bloemkoolwoning meer warmte dan een doorzonwoning, omdat er meer gevel- en dakoppervlak per vierkante meter vloer is. Bewoners vergelijken hun rekening met die van een buurman in een strakkere woning met hetzelfde label en begrijpen het verschil niet.

Een spouwvulling die niet meer doet wat ze moest doen. Minerale wol kan zijn ingeklonken tot een pakket onderin de spouw, gespoten materiaal kan zijn gekrompen, en aan de noord- en westzijde kan de vulling nat zijn geworden door doorslag. Bijvullen helpt dan niet; verwijderen en opnieuw vullen wel.

Een onbekende uitgangssituatie. Er wordt met grote regelmaat opdracht gegeven voor spouwisolatie in een woning waar al spouwisolatie zit, of voor dakisolatie op een dak dat al een pakket heeft. Een endoscopisch onderzoek en een uur op zolder beantwoorden dat vooraf.

Een dun en soms nat dakpakket. Zonder dampremmende laag komt vocht uit de woning in de isolatie terecht, en dan zakt de deken uit tussen de sporen. Je ziet het aan de vlekken op de schroten en aan de temperatuur op de zolder.

Dubbel glas dat blind is geslagen. De randafdichting van ruiten uit deze periode is aan het einde van zijn leven: er ontstaat condens tussen de bladen die je er niet meer uit krijgt. De kitvoegen langs de beglazing zijn hard geworden en scheuren, en dat is de weg waarlangs vocht het kozijn in trekt.

Tocht bij de verspringingen. Waar de gevel verspringt, waar de erker aan de woning zit, waar de dakkapel op het dakvlak staat en waar de luifel de gevel raakt, zit een kier. Bij dit type zijn er meer van die plekken dan bij welk ander naoorlogs type ook, en samen leveren ze meer verlies op dan een dikker isolatiepakket goedmaakt.

Een versleten ventilatiesysteem. De box is dertig tot veertig jaar oud, de lagers lopen zwaar, de kanalen zitten dicht met stof en de roosters zijn dichtgezet tegen tocht en geluid. In een inpandige badkamer zonder raam is de afzuiging de enige route, en als die niet werkt, schimmelt de kitvoeg binnen een seizoen terug.

Platte daken die aan het einde van hun leven zijn. Op de uitbouw, de dakkapel, de berging en de luifel ligt bitumen of kunststof dat inmiddels twee of drie keer is vervangen of juist niet. Houtrot in boeidelen, betimmering en dakkapelwangen hoort bij hetzelfde beeld.

Wat dit type nodig heeft

Een inventarisatie voordat er iets wordt besteld. Een endoscopisch spouwonderzoek met een rapport, een blik op de zolder, een controle van de vloer in de kruipruimte en het bouwjaar van de ketel en de ventilatiebox. Dat kost een paar honderd euro en voorkomt de verkeerde opdracht.

Een spouw die weer doet waarvoor hij is bedoeld. Waar de vulling is ingeklonken of nat is, betekent dat verwijderen en opnieuw vullen; waar de spouw leeg of half gevuld blijkt, gewoon inblazen na onderzoek naar doorslag, ankers en dieren.

Een dakpakket dat naar deze tijd is gebracht, en dan bij voorkeur van buitenaf op het moment dat de pannen er toch af moeten. Dat levert een doorlopende isolatie- en luchtdichtingslaag op zonder dat de zolder er hoogte bij verliest.

Glas dat past bij wat je met de woning wilt. Waar de kozijnen goed zijn, is HR++ in het bestaande kozijn de goedkoopste stap; waar het zachthout is aangetast, is vervanging met triple glas op de lange termijn goedkoper dan twee keer schilderen en dan alsnog vervangen.

Kierdichting bij de aansluitingen. Bij een woning met deze vorm is dat goedkoper en effectiever dan een dikker isolatiepakket, en het is werk dat je gericht doet op basis van een blowerdoortest of een warmtebeeldopname op een koude ochtend.

Een vraaggestuurde ventilatiebox met een vochtsensor, met open roosters en schone kanalen. Bij een inpandige badkamer is dit de meest effectieve verbetering die er voor dit type bestaat.

Een lage aanvoertemperatuur en daarna een warmtepomp. Bij dit type zijn de radiatoren doorgaans toereikend, en na de verbeterslag aan schil en kierdichting is een volledige warmtepomp goed haalbaar zonder de hele installatie te vervangen.

Onderhoud dat in één beurt wordt gebundeld. Dak, kozijnen, boeidelen, betimmering, plat dak van de uitbouw en de ketel komen bij dit type in dezelfde jaren aan de beurt, en isolatie meenemen kost dan alleen het verschil.

Na-isolatie

Energievoorziening

Hoe is de ventilatie geregeld

Wat het ongeveer kost

Post

Eenheid

Bandbreedte

Wat is inbegrepen

Endoscopisch spouwonderzoek met rapport

per woning

€ 250 - € 700

Boringen, camera-inspectie, beoordeling van vulling, ankers en doorslag

Bestaande spouwvulling verwijderen

per woning

€ 1.500 - € 4.500

Openen, uitzuigen, afvoeren, dichtzetten

Spouwmuurisolatie inblazen

per woning

€ 1.400 - € 3.200

Materiaal, inblazen, dichtzetten van de gaten

Dakisolatie van buitenaf bij vervanging van de pannen

per woning

€ 9.000 - € 24.000

Pannen eraf en erop, isolatie, folie, panlatten, dakvoet en nok

Dakisolatie van binnenuit tussen en onder de sporen

per woning

€ 3.000 - € 8.000

Isolatie, dampremmende laag, afwerking

HR++ glas in bestaande kozijnen

per woning

€ 4.000 - € 10.000

Glas, beglazing, kitwerk, afvoer van het oude glas

Kozijnen vervangen met triple glas

per woning

€ 12.000 - € 30.000

Kozijnen, glas, montage, afwerking binnen en buiten

Kierdichting bij verspringingen, erker en dakkapel

per woning

€ 600 - € 2.200

Opsporen, tochtband, kit, aansluitfolie

Vraaggestuurde ventilatiebox met vochtsensor

per woning

€ 900 - € 2.400

Unit, montage, inregelen; exclusief nieuwe kanalen

Ventilatiekanalen reinigen en ventielen inregelen

per woning

€ 350 - € 900

Reinigen, inregelen, meetrapport

Lucht-waterwarmtepomp

per woning

€ 9.000 - € 22.000

Buiten- en binnenunit, boiler, montage, inregelen

Plat dak van uitbouw of dakkapel vernieuwen met isolatie

per vierkante meter

€ 150 - € 320

Oude bedekking eraf, isolatie, nieuwe bedekking, randafwerking

Indicatieve bandbreedtes inclusief btw.

Regels en aandachtspunten

Onder de Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving geldt voor deze woningen het niveau bestaande bouw, en bij verbouw het rechtens verkregen niveau. Een dakkapel of aanbouw aan de achterzijde is binnen de maten van de vergunningvrije regeling vaak zonder vergunning toegestaan; aan de voorzijde of aan een zijkant die op openbaar gebied grenst geldt dat niet. Op een woonerf ligt de voorgevelrooilijn niet altijd waar je hem verwacht, en dat bepaalt of de achterkant juridisch ook de achterkant is.

In veel bloemkoolwijken gelden beeldkwaliteitsregels of een welstandsparagraaf in het omgevingsplan die gaan over dakvorm, kleur van de betimmering en de eenheid van het erf. Voor een individuele eigenaar betekent dat overleg met de gemeente voordat de kozijnen van kleur of materiaal veranderen.

Asbestcement kan in woningen tot 1993 aanwezig zijn: golfplaten op de schuur, een rioolbuis, een vensterbank of een plaat bij de meterkast. Hechtgebonden materiaal in goede staat is niet acuut gevaarlijk, maar zodra je erin boort, zaagt of het sloopt, is het werk van een gecertificeerd bedrijf boven de laagste risicoklasse, met een melding bij de gemeente en een eindbeoordeling.

Bij spouw- en dakwerk spelen beschermde soorten mee. Vleermuizen zitten in spouwen van woningen uit deze periode, en huismussen en gierzwaluwen onder de pannen. Het ontbreken van waarnemingen is geen bewijs van afwezigheid; gemeenten werken steeds vaker met een soortenmanagementplan waar je je bij aansluit.

Voor isolatie en warmtepomp is subsidie beschikbaar via de ISDE, doorgaans met de voorwaarde dat er twee maatregelen tegelijk worden uitgevoerd en dat er minimumdiktes worden gehaald. Veel gemeenten hebben daarnaast een eigen isolatieregeling of een lening voor woningeigenaren.

Voor huurders geldt dat de verhuurder verantwoordelijk is voor onderhoud en voor een werkend ventilatiesysteem, en dat isolatie het aantal punten en daarmee de maximale huurprijs beïnvloedt. Bij een blok met huur en koop door elkaar is afstemming vooraf de enige manier om een gezamenlijke dakbeurt georganiseerd te krijgen.

Toekomstplannen

Voorbeelden en projecten

Twee-onder-een-kapwoning uit 1975, badkamer en groepenkast vernieuwd

Hoekwoning uit 1968, van cv-ketel naar warmtepomp met bestaande radiatoren

De doorzonwoning, 1960 tot 1975

De Vinexwoning, 1990 tot 2005