Een bodemlus voor je warmtepomp: gesloten of open

Wie van gas af wil, komt vroeg of laat bij een warmtepomp met een bodemlus uit: stiller dan een luchtwarmtepomp, hoger rendement, geen buitenunit aan de gevel. Onze pagina's over de warmtepomp gaan over die keuze. Dit artikel gaat over wat de wet van zo'n systeem vraagt, en over het onderscheid dat alles bepaalt: gesloten of open.

Dat onderscheid wordt in gesprekken vaak overgeslagen, en het is het verschil tussen een melding van vier weken en een omgevingsvergunning met een procedure eromheen.

Wat hier niet staat, is hoe je een bodemlus dimensioneert of wat die kost. Dit gaat over de aanwijzing, de vergunningplicht en de melding.

Als milieubelastende activiteiten zijn aangewezen: het aanleggen van een bodemenergiesysteem, en het gebruiken van een bodemenergiesysteem. Twee aanwijzingen dus, en dat is geen formaliteit: ook een bestaand systeem dat je overneemt met een woning valt onder «gebruiken».

Dan de vergunningplicht. Het verbod om zonder omgevingsvergunning een milieubelastende activiteit te verrichten geldt voor deze activiteiten voor zover het gaat om het aanleggen of gebruiken van een open bodemenergiesysteem. En daarnaast geldt een vergunningplicht voor het lozen op een oppervlaktewaterlichaam van afvalwater dat van die open systemen afkomstig is.

Het verschil tussen de twee soorten zit in het water. Een open systeem onttrekt grondwater, haalt er warmte of koude uit, en brengt het water terug in de bodem: dat heet doorgaans een WKO. Een gesloten systeem heeft een vloeistof in een afgesloten lus — een verticale bodemlus of een horizontaal net — en raakt het grondwater niet aan.

Voor een woning is het vrijwel altijd gesloten. En daarmee is het niet vergunningplichtig, maar het is wel een aangewezen activiteit, en dus gelden de algemene regels. Die staan in de paragraaf over het gesloten bodemenergiesysteem, en zij beginnen met een melding.

Het is verboden de activiteit te verrichten zonder dit ten minste vier weken voor het begin ervan te melden. De melding bevat:

• een plattegrondtekening en situatietekening met daarop de ligging van de bodemlussen en het middelpunt;
• de einddiepte van de bodemlussen in meters onder het maaiveld;
• de lengte van de bodemlussen in meters;
• de coördinaten van de bodemlussen en van het middelpunt van het systeem;
• het berekende temperatuureffect in graden Celsius van het systeem op bodemenergiesystemen in de omgeving waarvoor een melding is gedaan of een omgevingsvergunning is verleend; en
• het bodemzijdig vermogen van het systeem en de omvang van de behoefte aan warmte en koude waarin het volgens het ontwerp zal voorzien.

Ga je het anders doen dan je hebt gemeld, dan meld je opnieuw, ook weer vier weken vooraf.

Dat vijfde punt is het punt dat mensen verrast. Je moet berekenen wat jouw lus doet met de systemen van de buren — voor zover die zijn gemeld of vergund. Bodemenergie onttrekt warmte en koelt daarmee de bodem af; staan er twee systemen te dicht bij elkaar, dan haalt het ene het rendement van het andere naar beneden. In wijken waar veel mensen tegelijk overstappen, is dat een reëel probleem, en wie het eerst meldt, staat er het sterkst in.

Het bodemzijdig vermogen en de ontwerpbehoefte aan warmte én koude horen er ook bij. Dat laatste zegt iets over de balans: een systeem dat alleen warmte onttrekt en in de zomer niets teruggeeft, koelt de bodem over de jaren af.

Gesloten of open? Dat is de eerste vraag. Wordt er grondwater opgepompt en teruggebracht, dan is het open en vergunningplichtig. Zit er een afgesloten lus met een vloeistof in, dan is het gesloten en meldplichtig.

Verticaal of horizontaal? Een verticale lus gaat tientallen meters diep in een boring; een horizontaal net ligt op geringe diepte onder de tuin. Beide zijn gesloten systemen, en beide vragen de einddiepte en de lengte in de melding.

Staan er systemen in de buurt? Bij een nieuwbouwwijk of een straat waar veel mensen verduurzamen, is het temperatuureffect een echt ontwerppunt en niet een formaliteit.

Neem je een bestaand systeem over? Het «gebruiken» is zelf een aangewezen activiteit. Vraag bij aankoop van een woning met bodemlus naar de melding.

Hoe groot is de behoefte? Het bodemzijdig vermogen en de behoefte aan warmte en koude horen in de melding en bepalen de lengte van de lussen.

Is er genoeg tuin? Een horizontaal net vraagt oppervlak; een verticale lus vraagt een boorlocatie waar een rig bij kan.

Zelf kun je het voorwerk doen. Stel vast of het systeem dat je overweegt gesloten of open is, en laat je niet afleiden door het woord «bodemwarmtepomp»: dat zegt niets over het type. Breng je tuin in kaart: oppervlak, bereikbaarheid voor een boorrig, ligging van leidingen en kabels. Vraag na of er in de straat al systemen zijn gemeld; sommige gemeenten en provincies hebben daar een register of een kaart voor.

Zelf kun je ook de warmtevraag beïnvloeden, en dat is de goedkoopste maatregel aan een bodemlus: minder vraag is minder lengte.

Wat je niet zelf doet, is het ontwerp en de berekening. De einddiepte, de lengte, het bodemzijdig vermogen en vooral het berekende temperatuureffect op naburige systemen zijn rekenwerk met eigen methoden. En de aanleg zelf — boren, afdichten, vullen, drukproef — is werk met erkenningen, omdat een slecht afgedichte boring een verbinding maakt tussen bodemlagen die gescheiden moeten blijven.

De aanwijzing staat in het Besluit activiteiten leefomgeving, in de paragraaf over het bodemenergiesysteem. Artikel 3.18 wijst het aanleggen en het gebruiken aan als milieubelastende activiteiten. Artikel 3.19 wijst de vergunningplichtige gevallen aan, en beperkt die tot het aanleggen of gebruiken van een open bodemenergiesysteem, met daarnaast een vergunningplicht voor het lozen van het daarbij vrijkomende afvalwater op oppervlaktewater. Artikel 3.20 verwijst voor de algemene regels naar twee paragrafen: één voor het gesloten en één voor het open systeem.

De regels voor het gesloten systeem staan in de paragraaf over het gesloten bodemenergiesysteem. Artikel 4.1135 bepaalt het toepassingsbereik, en artikel 4.1136 de melding met haar zes onderdelen.

Naast deze regels kan de provincie in de omgevingsverordening of de gemeente in het omgevingsplan gebieden aanwijzen waar extra regels gelden, bijvoorbeeld in een grondwaterbeschermingsgebied of een interferentiegebied. Dat is de plek waar de ordening tussen systemen onderling wordt geregeld.