De kelder als woonruimte: vocht, hoogte en daglicht

Een kelder voelt als gratis ruimte. Hij is er al, hij is koel, en hij staat vaak leeg. De sprong van «ik berg er wat op» naar «hier kan een kamer» lijkt daardoor klein, en bouwkundig is hij groot.

Dat komt doordat de eisen aan een ruimte meebewegen met wat je erin doet. De bouwregelgeving kent het begrip verblijfsruimte: een ruimte die bedoeld is om in te verblijven. Een toiletruimte, een badruimte, een technische ruimte en een verkeersruimte horen daar niet bij, en een bergruimte ook niet. Zodra je van je kelder een verblijfsruimte maakt, komen er eisen bij die er daarvoor niet waren.

Dit artikel gaat over die eisen en over de vraag welke je kunt halen en welke niet. Het gaat niet over hoe je een kelder waterdicht maakt — daar hebben we een werkomschrijving voor — en niet over wat dat kost. Het gaat over de toets die eraan voorafgaat: mag deze ruimte straks een kamer heten, en wat vraagt dat van het gebouw.

Waterdichtheid is de eerste en belangrijkste drempel. Het Besluit bouwwerken leefomgeving eist dat de uitwendige scheidingsconstructie van een verblijfsgebied, een toiletruimte of een badruimte waterdicht is, bepaald volgens NEN 2778. Datzelfde geldt voor de constructie tussen zo'n ruimte en een kruipruimte, inclusief de aansluitende delen die invloed hebben op het binnendringen van vocht, en voor een inwendige scheidingsconstructie die niet aan een andere zodanige ruimte grenst.

Let op hoe die eis is opgehangen. Hij hangt aan de functie van de ruimte, niet aan de plek in het gebouw. Een kelder die bergruimte is, valt er niet onder; het besluit vraagt van een bergkelder geen waterdichtheid. Dat verklaart waarom zoveel kelders vochtig zijn zonder dat er iets «fout» is gebouwd: ze zijn gemaakt voor wat ze waren. Maak je er een kamer van, dan geldt de eis wel, en dan geldt hij voor de hele omhulling: wanden, vloer en de aansluitingen daartussen.

Hoogte is de tweede drempel, en kelders verliezen hier dubbel. Bij een verbouwing geldt voor de hoogte boven de vloer van een verblijfsgebied en een verblijfsruimte ten minste 2,1 meter; bij nieuwbouw is dat 2,6 meter voor een gewone woonfunctie. In een kelder meet je die hoogte ná de opbouw die je nodig hebt om vocht te keren en te isoleren, en die opbouw gaat op de vloer en soms ook aan het plafond ten koste van de maat. Een kelder van 2,20 meter kaal kan na een vloerpakket onder de 2,1 meter zakken.

Daglicht is de derde, en dit is waar de meeste plannen stoppen. Een verblijfsruimte heeft een equivalente daglichtoppervlakte volgens NEN 2057 van ten minste 0,5 m². Equivalent betekent een rekenwaarde en niet het glasoppervlak: de stand van het raam, de diepte van de dagkant en wat ervoor staat gaan erin mee, en de belemmeringshoek die je in rekening brengt is ten minste 25 graden bij bestaande bouw. Een kelder die volledig onder het maaiveld ligt, heeft geen daglichtopening en haalt dus nul. Een souterrain met ramen boven het maaiveld kan het halen; een kelder met alleen een rooster niet.

En er is luchtverversing. Het besluit vraagt van een bouwwerk een voorziening voor luchtverversing waarmee een voor de gezondheid nadelige kwaliteit van de binnenlucht wordt voorkomen. In een kelder betekent dat vrijwel altijd mechanische ventilatie, want natuurlijke toevoer is er niet of nauwelijks, en de combinatie van koele wanden en vochtige lucht is precies het recept voor condens en schimmel.

Die vier eisen samen verklaren waarom «de kelder isoleren» zo vaak slecht uitpakt. Isolatie aan de binnenzijde maakt de wand kouder aan de buitenkant en de ruimte droger aan de binnenkant — maar alleen als het vocht ook werkelijk buiten blijft. Blijft de wand vochtbelast, dan verplaatst isolatie het probleem naar een plek waar je het niet ziet.

Of jouw kelder kans maakt als woonruimte, zie je aan vier dingen.

Waar ligt hij ten opzichte van het maaiveld? Is er een gevelvlak boven het maaiveld waarin een raam kan, dan is het een souterrain en is daglicht bespreekbaar. Ligt alles onder peil, dan is een lichtkoker of een verdiept terras de enige route, en dat is een ingreep in de tuin en vaak in de constructie.

Hoe hoog is hij echt? Meet tot de onderkant van de constructie en tel op wat je nog op de vloer moet brengen. Een cementgebonden afdichting, een scheidingslaag, isolatie en een dekvloer zijn samen snel enkele centimeters, en bij een ontkoppelde vloer meer.

Waar komt het vocht binnen? Een gelijkmatig vochtige wand tot een bepaalde hoogte wijst een andere kant op dan één natte plek onder een leiding of een natte hoek bij de voorgevel. Dat onderscheid bepaalt of je met een binnenwerkse behandeling vooruit komt of dat er buiten gegraven moet worden.

Wat doet het grondwater? Een kelder die in de zomer natter is dan in de winter, of die na een regenbui plassen heeft, vertelt iets over de waterstand en over de afvoer in de tuin. Een kelder die onder de grondwaterstand ligt, is een kelderbak en geen gemetselde ruimte die je even afdicht.

Zelf kun je de verkenning doen, en die bepaalt het grootste deel van de uitkomst. Meet de hoogte, kaal en inclusief wat er nog op de vloer moet. Kijk of er een gevelvlak boven het maaiveld is waarin een raam kan. Houd een paar weken bij waar het vocht staat en wanneer het erger is. En kijk naar je tuin: waar gaat het hemelwater heen en loopt het van het huis af of ernaartoe.

Wat je niet zelf doet, is de route kiezen zonder te weten waar het vocht vandaan komt. Binnenwerks afdichten bij een te hoge waterbelasting van buiten houdt het niet, en het geeft je een dure wand die later weer open moet. Ook de daglichtberekening en elke ingreep naast een bestaande fundering — een lichtkoker, een verdiept terras, een raamopening in een kelderwand — zijn werk voor iemand die ervoor staat.

En laat de verwachting kloppen. Een kelder die aan alle vier de eisen komt, is een flinke verbouwing. Een kelder die droog en bruikbaar is als bergruimte, is dat veel minder. De eerste vraag is dus niet hoe, maar welk van de twee je eigenlijk wil.

De waterdichtheidseis staat in het Besluit bouwwerken leefomgeving en is gekoppeld aan de functie van de ruimte: de uitwendige scheidingsconstructie van een verblijfsgebied, een toiletruimte of een badruimte is waterdicht, bepaald volgens NEN 2778. Voor bestaande bouw staat dezelfde eis met «verblijfsruimte» in plaats van «verblijfsgebied». In beide gevallen valt een bergkelder erbuiten.

Voor de hoogte geldt bij een verbouwing ten minste 2,1 meter; bij nieuwbouw 2,6 meter voor een gewone woonfunctie, en 2,2 meter voor een woonwagen. Voor daglicht geldt bij bestaande bouw een equivalente daglichtoppervlakte van ten minste 0,5 m² per verblijfsruimte, en bij nieuwbouw daarnaast 10 procent van de vloeroppervlakte van het verblijfsgebied. Welke uitgave van NEN 2778 en NEN 2057 geldt, staat in bijlage II bij artikel 1.4 van de Omgevingsregeling.

Maak je van de kelder een verblijfsruimte, dan verandert niet alleen de bouw maar vaak ook de gebruiksfunctie van dat gedeelte. Voor zo'n wijziging gelden de regels van hoofdstuk 3, dus het niveau voor bestaande bouw, voor het deel waarop de wijziging betrekking heeft; gaat de wijziging samen met een verbouwing, dan geldt voor die verbouwing het verbouwregime met het rechtens verkregen niveau als uitgangspunt.

Buiten de bouwregels om zijn er twee dingen die een kelderplan kunnen tegenhouden. Het eerste is het omgevingsplan: of de verdieping als woonruimte mag meetellen, is een vraag aan het plan. Het tweede is het water: een verdiept terras of een lichtkoker verandert de afwatering op je perceel, en graven naast een bestaande fundering is constructief werk.