Afvoer van afvalwater en hemelwater: wat de regels vragen

Rioollucht in de badkamer, een gorgelende afvoer, een hemelwaterafvoer die bij een zware bui overloopt: achter die drie klachten staat één norm, en het bouwrecht verwijst er bijna uitsluitend naar.

Dit artikel legt uit wat de regels eisen en waarom de ontluchting van een afvoer net zo belangrijk is als de diameter. Onze pagina's over rioollucht, riolering en wateroverlast gaan over de klachten en de aanpak; dit gaat over de eis en over het mechanisme.

De eis voor afvalwater. Een gebruiksfunctie met een toilet- of badruimte of met een andere opstelplaats voor een lozingstoestel heeft voor die opstelplaats een afvoervoorziening voor huishoudelijk afvalwater. Die voorziening heeft een capaciteit, een lucht- en waterdichtheid en een uitmonding en capaciteit van de ontspanningsleiding die voldoen aan NEN 3215.

Wat een ontspanningsleiding doet, en waarom het de kern is. Als er water door een staande leiding valt, duwt het de lucht voor zich uit en zuigt het lucht achter zich aan. Zonder een leiding die die lucht aanvoert, ontstaat onderdruk, en die onderdruk trekt het water uit de dichtstbijzijnde waterslot — de sifon onder de wastafel, de douche of het toilet. Dat is het moment waarop er rioollucht in de ruimte komt. De ontspanningsleiding, in de praktijk vaak de ontluchting die boven het dak uitkomt, voorkomt dat. Het bouwrecht noemt haar daarom apart.

De eis voor hemelwater. Een dak van een bouwwerk heeft een voorziening voor de opvang en afvoer van hemelwater met een volgens NEN 3215 bepaalde capaciteit van ten minste de volgens die norm bepaalde belasting van die voorziening. Dat is een relatieve eis: de capaciteit moet de belasting dekken, en die belasting hangt af van het dakoppervlak en van de rekenbui die de norm voorschrijft.

En de binnengelegen hemelwaterafvoer. Ligt de voorziening binnen het bouwwerk — een inwendige hemelwaterafvoer door de woning, bij een plat dak gebruikelijk — dan is zij bovendien lucht- en waterdicht volgens NEN 3215. Dat is een zware eis met een duidelijke reden: een lek in zo'n leiding loost binnen, in een schacht of een plafond, en wordt pas gezien als de schade er al is.

Wat de regels niet doen. Zij schrijven geen diameters, geen afschot en geen aantal afvoeren voor. Dat staat in de norm zelf, en die is niet vrij toegankelijk. Wat het besluit wel doet, is die norm aanwijzen en daarmee bindend maken: een installatie die niet volgens NEN 3215 is ontworpen, voldoet niet, ook al werkt zij op het oog.

Gorgelt het, dan is het lucht. Een afvoer die bij doorspoelen ergens anders in huis laat horen dat er iets gebeurt, vertelt dat de luchthuishouding niet in orde is. Dat is bijna altijd de ontluchting en zelden de diameter.

Ruik je riool na een tijd afwezigheid? Dan is een waterslot verdampt of leeggetrokken. Verdamping gebeurt bij een afvoer die niet wordt gebruikt; leegtrekken door onderdruk gebeurt juist bij veel gebruik elders.

Loopt de hemelwaterafvoer over bij een zware bui? Kijk dan niet alleen naar de afvoer maar naar de belasting: een uitbouw of een nieuw terras kan dakoppervlak hebben toegevoegd zonder dat er afvoer bij is gekomen.

Loopt er een hemelwaterafvoer door de woning? Een standleiding in een schacht of in een binnenwand is een inwendige voorziening, en daar geldt de eis van lucht- en waterdichtheid. Vocht in een schacht of een plafondplek onder een plat dak hoort meteen daarheen te leiden.

Zelf kun je de symptomen scheiden, en dat scheelt een verkeerde ingreep. Spoel en luister waar het elders in huis reageert: gorgelt het op een ander punt, dan gaat het om lucht. Ruik je riool na een vakantie, vul dan de sifons en kijk of het terugkomt; komt het terug onder gebruik, dan trekt iets de waterslot leeg.

Bij hemelwater kun je de belasting zelf inschatten: meet het dakoppervlak dat op één afvoer uitkomt, en kijk of er sinds de bouw oppervlak is bijgekomen. Dat is vaak het hele antwoord.

Wat je niet zelf doet, is de installatie ontwerpen of wijzigen. Capaciteit, diameters, afschot en de ontluchting hangen samen volgens een norm; één leiding verleggen kan twee verdiepingen hoger een sifon leegtrekken. En bij een appartement is de standleiding gemeenschappelijk.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving eist een voorziening voor de afvoer van huishoudelijk afvalwater en hemelwater waarmee het water zonder nadelige gevolgen voor de gezondheid kan worden afgevoerd. Voor afvalwater geldt dat de afvoervoorziening een capaciteit, een lucht- en waterdichtheid en een uitmonding en capaciteit van de ontspanningsleiding heeft die voldoen aan NEN 3215. Voor hemelwater geldt dat een dak een voorziening heeft met een volgens NEN 3215 bepaalde capaciteit van ten minste de volgens die norm bepaalde belasting, en dat een binnen het bouwwerk gelegen voorziening lucht- en waterdicht is volgens diezelfde norm.

Welke uitgave van NEN 3215 geldt, staat in bijlage II bij artikel 1.4 van de Omgevingsregeling. Bij een verbouwing gelden de nieuwbouwregels op het rechtens verkregen niveau, met bestaande bouw als ondergrens en nieuwbouw als plafond, en alleen voor het deel dat je vernieuwt, verandert of vergroot.

Twee dingen staan hier buiten. De drinkwaterzijde valt onder een eigen norm en een eigen stelsel van waterwerkbladen; daar gaat het om terugstroming en niet om afvoer. En wat er buiten je perceel met het water gebeurt — gemengd riool, gescheiden stelsel, een hemelwaterverordening of een afkoppelplicht — is gemeentelijk en staat in het omgevingsplan, niet in het bouwbesluit. In een appartement is de standleiding bovendien gemeenschappelijk: een aansluiting wijzigen of een toilet verplaatsen gaat via de vereniging.